Wij zijn ons brein – onomkeerbaar?

Dick Schwaab stelt in “wij zijn ons brein” dat alles is vastgelegd tijdens de zwangerschap en de eerste levensjaren. Psychische problemen, aanleg voor verslaving, criminaliteit …etc. Alles is te herleiden tot hersenziektes die genetisch zijn bepaald en/of ontstaan tijdens de vroege ontwikkeling.
Lone Frank (Deense neurobiologe) laat aan de hand van onderzoek, onder 11-jarigen in zwarte arme gemeenschappen, zien dat de genen tijdens het leven gevoelig zijn voor herprogrammering.
De epigenetica kan veranderingen als gevolg van omgevingsfactoren zichtbaar maken. En … er is hoop – schadelijke patronen kunnen hersteld worden.

“Ik ben nu eenmaal zo – het zit in mijn genen …”
Of biedt de epigenetica* een ander perspectief.

Dick Schwaab stelt in “wij zijn ons brein” dat alles is vastgelegd tijdens de zwangerschap en de eerste levensjaren. Psychische problemen, aanleg voor verslaving, criminaliteit …etc. Alles is te herleiden tot hersenziektes die genetisch zijn bepaald en/of ontstaan tijdens de vroege ontwikkeling.
Als coach heb ik ‘eigen regie’ en ‘eigen verantwoordelijkheid’ hoog in het vaandel. Alles in mij protesteert tegen een visie die de eigen verantwoordelijkheid minimaliseert. Ik ben altijd enigszins allergisch geweest voor cliënten die zich verschuilen achter “zo ben ik nu eenmaal”.

Lone Frank (Deense neurobiologe) geeft in Trouw van 8 oktober 2011 een verrassende kijk op de epigenetica. Tot voor kort werd er vanuit gegaan dat de programmering van het menselijk genoom** hoort bij het embryonale stadium en vervolgens vastligt. Recente inzichten geven aan dat de genen tijdens het leven gevoelig zijn voor herprogrammering.
De epigenetica kan veranderingen als gevolg van omgevingsfactoren zichtbaar maken. En … er is hoop – schadelijke patronen kunnen hersteld worden.

Lone Frank beschrijft onderzoek onder arme zwarte gemeenschappen op het platteland van Georgia. Genetische én omgevingsfactoren van 11-jarigen die risicogedrag tot gevolg konden hebben, werden in kaart gebracht. De kinderen werden in twee groepen verdeeld en één groep kreeg met het gezin ondersteuning van The Strong African American Families Program (SAAF) dat ouders betrekt bij het leven van hun kinderen en hen leert om grenzen te stellen.
De jongeren bij wie wel een genetische risico-variant werd aangetoond maar geen ondersteuning kregen, bleken in de jaren erna twee keer zo vaak als de anderen te roken, drinken en aan seks te doen.
Het SAAF-programma bleek een sterk preventief effect op de ‘genetisch belaste’ jongeren, maar slechts een gering effect op de overigen. Voor beide groepen was de frequentie van risicogedrag ruwweg op hetzelfde niveau als voor jongeren zonder genetische belasting, die niet deelnamen aan SAAF. Interventie werkte dus duidelijk het best bij de jongeren met die speciale genetische aanleg.

De angst dat genetisch gedragsonderzoek alleen maar stigmatiseert blijkt dus niet terecht. Het biedt de mogelijkheid om programma’s effectief in te zetten. Negatieve omgevingsinvloeden uitschakelen door positieve programma’s in te zetten, biedt echt mogelijkheden voor preventie.
“De huidige gedragsgenetica “zet het genetisch determinisme uit het verleden helemaal op zijn kop, en dat heeft grote gevolgen voor onderzoek, behandeling, politiek en de relaties tussen de onderzoekers”, schrijft criminologe Nicole Rafter in ‘The Criminal Brain’ (2008). Pas als biologische en cultureel-sociologische theorieën worden gecombineerd, is er écht iets te doen aan criminaliteit: door het aanpakken van sociale ellende.”

Genetisch determinisme kan dus overboord. Door omgevingsfactoren te verbeteren kunnen we daadwerkelijk risicovol gedrag voorkomen. Lichaam en geest kunnen holistisch benaderd worden. Zoals Lone Frank stelt kunnen wij ons leven in biologisch, in sociaal én in cultureel perspectief interpreteren.

Onderzoek van het brein levert uitermate boeiende wetenschap. De nieuwe inzichten uit de epigenetica geven hoop!

* Epigenetica – Bestudering van (omkeerbare) veranderingen in de activiteit van genen.
** Genoom – De genen van een individu die samen al diens erfelijke informatie bevatten.