Nederland kantelt

Op 27 november lanceerde hoogleraar transities Jan Rotmans in Pakhuis de Zwijger zijn nieuwe boek: Verandering van tijdperk, Nederland kantelt.verandering-van-tijdperk-w
Via lifestream was de bijeenkomst te volgen; het aantal beschikbare kaarten was al snel op.
De grote lijn van zijn verhaal: we zitten in een economische, ecologische en institutionele crisis en daarachter is sprake van een morele crisis. Crisis betekent kans, de kans om de beweging te maken naar nieuwe instituties en nieuwe vormen van samenwerking die we nodig hebben. De huidige instituties zijn ontstaan als antwoord op de industriële revolutie. Deze instituties voldoen niet meer in de huidige digitale revolutie. De netwerksamenleving vraagt om nieuwe flexibeler vormen. De menselijke maat moet weer terug. Het moet radicaal anders maar er is angst voor de echte verandering.

Volgens Rotmans zullen drie van de vijf grote organisaties gaan verdwijnen. Grote organisaties zijn gebaseerd op gestold wantrouwen. Er ontstaan veel burgerinitiatieven als antwoord op de behoeften van deze tijd; mogelijk gemaakt door de digitalisering. De coöperatie lijkt een belangrijk antwoord op de vraag naar nieuwe vormen.
Rotmans onderscheidt drie typen vernieuwers binnen de beweging naar een nieuw tijdperk: kantelaars, koplopers en vernieuwers. Deeleconomie ziet hij als een belangrijke bron van vernieuwing. Je moet wel samenwerken en kennis delen om tot innovatieve concepten te komen. In je eentje red je het niet meer. Patenten en octrooien hebben hun langste tijd gehad. Innovaties komen beschikbaar en anderen kunnen er op doorbouwen.
Freek de Jonge sprak ook. Een paar regels uit zijn voordracht:

wees niet bang, je mag opnieuw beginnen /

wees niet bang voor al te grote dromen /

wees niet bang voor wat ze van je vinden.

Tegenlicht over de deeleconomie

Drie dagen later was de deeleconomie onderwerp van de uitzending van Tegenlicht.
Hier werd een andere kant belicht van concepten als Uber en Airbnb. [Uber is een internetonderneming die personenvervoer aanbiedt in verschillende landen. Het bedrijf verbindt via zijn mobiele app klanten in 42 landen met officiële taxichauffeurs, maar ook met privéchauffeurs.]
Er wordt niet gedeeld van overvloed maar er ontstaat een nieuwe werkende klasse die niet beschermd wordt, geen minimuminkomen heeft etc. Het idee achter Uber: je hebt een plek over in je auto en stelt die beschikbaar en op dat moment ben je taxi. De praktijk is dat mensen zonder werk een autootje kopen en voor Uber gaan taxiën. Uber kan, als de hype op zijn hoogst is, de tarieven terugschroeven en zelf cashen op de beurs.
Via Airbnb verhuren particulieren een logeerkamer aan onbekenden. Airbnb is hiermee de grootste ‘hotelketen’. Je kunt meedraaien in concepten als Uber en Airbnb door je gegevens beschikbaar te stellen. Immers je persoonlijke gegevens vormen de basis voor vertrouwen tussen deelnemers die elkaar niet kennen. En deze persoonlijke gegevens zijn geld waard voor de eigenaren van de ondernemingen.
De boodschap: wees waakzaam!! Kijk bij nieuwe concepten goed naar de belangen en verdienmodellen. Wat zijn de consequenties voor de deelnemers.

In de bijeenkomst gaf Jan Rotmans nog hoog op over initiatieven als Uber. Ik ben benieuwd of hij Tegenlicht heeft gezien en nog steeds enthousiast is. Peerby is ook een prachtig initiatief: je leent spullen van mensen bij jou in de buurt. Vooral handig voor spullen die je maar zelden gebruikt. Maar nog even en dan is deze startup ook veel geld waard op de beurs.
Nieuwe initiatieven lijken op deze manier vervormd te worden door het Angelsaksische denken. Het lijkt een 19e eeuws kapitalisme waarin de ondernemer rijk wordt en de werknemer uitgebuit. Ik ben niet gecharmeerd van vakbonden maar er ontstaat een nieuwe markt.
De les die hier geleerd kan worden: onderzoekt alle dingen en behoudt het goede. Niet alles wat nieuw is en gebaseerd op de deeleconomie, is het waard om omarmd te worden. Ook de beweging van kantelaars en koplopers moet scherp en kritisch blijven op nieuwe ontwikkelingen en initiatieven.

Coöperaties

Het meest kansrijk lijken kleinschalige initiatieven. Een van de betere voorbeelden vind ik de broodfondsen. 20 – 50 mensen verenigen zich in een coöperatie en zijn elkaars verzekering bij ziekte en arbeidsongeschiktheid. Kleinschalig genoeg om te kunnen werken op basis van vertrouwen in plaats van controle. Geen verdienmodel en de menselijke maat is gegarandeerd. Tegenover globalisering zoeken we de versterking van kleine verbanden. Geen ingewikkelde producten maar eenvoudige verbindingen tussen mensen. Voor iedereen te begrijpen. De inspanningen van deelnemers zijn in principe gelijk maar ook het profijt.

Toch even terug naar de bijeenkomst met Jan Rotmans.
Twee vragen werden gesteld: 1. wat voor samenleving willen we en 2. Op welke manier willen we ons geld verdienen?
Dan denk ik aan het onderzoek waaruit bleek dat vrijwilligerswerk voor mensen met een bijstandsuitkering de afstand tot de arbeidsmarkt vergroot in plaats van verkleind. Een verrassende uitkomst maar toch ook weer niet. Mensen verbinden zich met de organisatie waar zij hun vrijwilligerswerk doen en ervaren het vaak als meer zinvol dan het werk dat ze voorheen betaald deden. En – niet onbelangrijk – het tempo ligt vaak wat lager: onthaasting. Er is tijd voor wat er echt toe doet, voor bijv. menselijk contact als je vrijwilligerswerk doet in de zorg.

Ik denk dat dit onderzoek aantoont wat voor samenleving we willen. Een basisinkomen voor iedereen kan het mogelijk maken dat we van waarde zijn, waardevol werk doen en ontspannen kunnen leven. Intussen kunnen we het verlies van banen als gevolg van automatisering dankbaar omarmen.